Πώς προετοιμάζει το σχολικό σύστημα τα παιδιά και τα νεαρά άτομα για έναν κόσμο που διαμορφώνεται από την κλιματική αλλαγή; Η κατανόηση της φύσης της κλιματικής αλλαγής παραμένει ελλιπής όταν οι ποικίλες επιπτώσεις της στις ζωές ανθρώπων σε διαφορετικά μέρη του κόσμου δεν εντάσσονται καθόλη τη διάρκεια της εκπαιδευτικής πορείας. Σύμφωνα με το ερευνητικό πρόγραμμα HUMANE-CLIMATE, η μετάβαση από τον ρόλο του/της «παρατηρητή/παρατηρήτριας» της κλιματικής αλλαγής σε ενεργό άτομο που προωθεί την κλιματική δικαιοσύνη και την πλανητική υπευθυνότητα απαιτεί περιβαλλοντική εκπαίδευση βασισμένη στις κοινωνικές επιστήμες, η οποία καλλιεργεί ενσυναισθητική κατανόηση.
Tι είναι η κλιματική αλλαγή, τι την προκαλεί και ποιες επιπτώσεις έχει; Πολλοί μαθητές και μαθήτριες θα ξεκινούσαν περιγράφοντας το φαινόμενο του θερμοκηπίου και την υπερθέρμανση του πλανήτη: καθώς η συγκέντρωση των αερίων του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα αυξάνεται, η θερμότητα παγιδεύεται στη Γη, οδηγώντας σε άνοδο της θερμοκρασίας, αύξηση της στάθμης της θάλασσας και συχνότερα ακραία καιρικά φαινόμενα. Αν και αυτή η περιγραφή από τη σκοπιά των φυσικών επιστημών είναι ακριβής, δεν αποτυπώνει τις επιβλαβείς επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Τυφώνες, κυκλώνες και δασικές πυρκαγιές, καθώς και πιο σταδιακές αλλαγές στις συνθήκες διαβίωσης – όπως η ξηρασία και η επισιτιστική ανασφάλεια – καθιστούν ήδη τη ζωή και τα μέσα βιοπορισμού μη βιώσιμα σε πολλές περιοχές. Το πιο σημαντικό είναι ότι μια προσέγγιση αποκλειστικά από τη σκοπιά των φυσικών επιστημών παραβλέπει τις αδικίες που συνδέονται με την κλιματική αλλαγή: οι περιοχές και οι κοινότητες που έχουν συμβάλει λιγότερο στην πρόκληση και επιδείνωσή της είναι συχνά εκείνες που υφίστανται τις πιο σοβαρές συνέπειες.
Ο άδικος χαρακτήρας της κλιματικής αλλαγής έχει τις ρίζες του στην ιστορία της βιομηχανοποίησης, η οποία αναγνωρίζεται ευρέως ως μία από τις βασικές αιτίες της. Η βιομηχανική ανάπτυξη κατέστη δυνατή σε μεγάλο βαθμό χάρη στον αυξανόμενο πλούτο των ευρωπαϊκών αποικιακών δυνάμεων, που χτίστηκε πάνω στην εκμετάλλευση φυσικών πόρων και εργασίας σε άλλες περιοχές του κόσμου. Αυτές οι σχέσεις εξουσίας εξακολουθούν να διαμορφώνουν το παρόν με πολλούς τρόπους. Οι πλουσιότερες χώρες, για παράδειγμα, είναι γενικά καλύτερα εξοπλισμένες για να ανταποκριθούν στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, ενώ οι πιο σοβαρές συνέπειες γίνονται αισθητές σε φτωχότερες περιοχές. Η βιομηχανική παραγωγή επίσης κατανέμεται άνισα σε παγκόσμιο επίπεδο. Ρυπογόνες βιομηχανίες βρίσκονται συχνά σε περιοχές με χαμηλό κόστος εργασίας, ενώ τα οφέλη συσσωρεύονται σε μεγάλες εταιρείες που εδρεύουν σε πλουσιότερες χώρες και στις οικονομίες τους. Από την οπτική της κλιματικής δικαιοσύνης, αυτό το ευρύτερο σύστημα άνισων σχέσεων μπορεί να θεωρηθεί το ίδιο ως μια βαθύτερη αιτία της κλιματικής αλλαγής.
Το ερευνητικό πρόγραμμα HUMANE‑CLIMATE ενσωμάτωσε αυτές τις οπτικές στην περιβαλλοντική εκπαίδευση σε φινλανδικά και ελληνικά σχολεία. Εστίασε στην κλιματική κινητικότητα – την ανθρώπινη μετακίνηση που συνδέεται με την κλιματική αλλαγή – ως ένα σύνθετο και πολυδιάστατο φαινόμενο. Η κλιματική κινητικότητα αποτελεί έναν από τους πιο σημαντικούς τρόπους με τους οποίους οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής γίνονται αισθητές στις ζωές των ανθρώπων. Καθώς οι συνθήκες διαβίωσης επιδεινώνονται και τα μέσα βιοπορισμού γίνονται δυσκολότερο να διατηρηθούν, κάποιοι άνθρωποι μετακινούνται εποχικά σε άλλη περιοχή ή χώρα για εργασία και διαμονή. Άλλοι μεταναστεύουν από αγροτικές περιοχές σε πόλεις αναζητώντας καλύτερες ευκαιρίες. Ανάμεσα σε όσους/ες φεύγουν λόγω ξαφνικών κρίσεων, κάποια άτομα εγκαθίστανται μόνιμα σε νέες τοποθεσίες, ενώ άλλα επιστρέφουν αργότερα για να ξαναχτίσουν τα σπίτια τους. Ορισμένες κοινότητες επιλέγουν να παραμείνουν εκεί όπου βρίσκονται, ακόμη κι όταν αυτό απαιτεί σημαντικές προσπάθειες για να διατηρηθούν βιώσιμες συνθήκες διαβίωσης. Ταυτόχρονα, κάποια άτομα δεν μπορούν να φύγουν επειδή τους λείπουν οι οικονομικοί πόροι ή οι απαραίτητες γνώσεις και δεξιότητες για να το κάνουν.
Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει την ανθρώπινη κινητικότητα σε όλο τον κόσμο, όμως πολλά προνομιούχα άτομα δύσκολα αντιλαμβάνονται αυτή την πραγματικότητα στις δικές τους ζωές. Για παράδειγμα, η ζωή σε πολλαπλές τοποθεσίες είναι συνηθισμένη πρακτική στη Φινλανδία και στην Ελλάδα. Κατά τη διάρκεια των θερινών καυσώνων, πολλά άτομα που ζουν σε αστικές περιοχές περνούν εκτεταμένες περιόδους σε αγροτικές περιοχές κοντά σε λίμνες, ποτάμια ή στη θάλασσα. Τον χειμώνα, μετακινούνται σε μέρη με ασφαλείς χιονοπτώσεις ή ταξιδεύουν νοτιότερα αναζητώντας πιο ζεστό κλίμα. Ταυτόχρονα, άλλα άτομα στην Ευρώπη, που βιώνουν ολοένα και πιο έντονα καιρικά φαινόμενα, έχουν αρχίσει να βλέπουν τη Φινλανδία ως ελκυστικό καταφύγιο για να περάσουν τους θερμότερους μήνες και την Ελλάδα για τους ψυχρότερους μήνες αντίστοιχα — είτε για διακοπές είτε για εξ αποστάσεως εργασία. Πολλά άτομα σε τέτοιες προνομιούχες θέσεις, ωστόσο, δεν αναγνωρίζουν ότι ασκούν οι ίδιες/οι ίδιοι τη δυνατότητα της κλιματικής κινητικότητας. Αντίθετα, όσες και όσοι έχουν περιορισμένη δυνατότητα μετακίνησης ή δεν διαθέτουν τους οικονομικούς πόρους, τις γνώσεις ή τις δεξιότητες για να μετακινηθούν, βιώνουν καθημερινά το βάρος της ακινησίας.
Μια συγκριτική ανάλυση των αναλυτικών προγραμμάτων και των σχολικών εγχειριδίων της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης έδειξε ότι το φινλανδικό εκπαιδευτικό σύστημα σε μεγάλο βαθμό παραβλέπει το θέμα της μετανάστευσης. Η αντίθεση με το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα είναι έντονη, καθώς η ανθρώπινη κινητικότητα λαμβάνει σημαντική προσοχή εκεί, τόσο σε ιστορικά πλαίσια όσο και σε σχέση με τη σύγχρονη κοινωνία. Ωστόσο, η κλιματική κινητικότητα δεν εξετάζεται ουσιαστικά στην εκπαίδευση σε καμία από τις δύο χώρες. Ένας από τους λόγους που εντοπίστηκαν για αυτό το κενό είναι η ισχυρή έμφαση στις φυσικές επιστήμες μέσα στην περιβαλλοντική εκπαίδευση: η κλιματική αλλαγή διδάσκεται κυρίως στο πλαίσιο των μαθημάτων STEM (science: επιστήμη, technology: τεχνολογία, engineering: μηχανική, mathematics: μαθηματικά) και συχνά παρουσιάζεται ως ένα φαινόμενο αποσυνδεδεμένο από την καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Τα σχολεία επίσης δίνουν περιορισμένη έμφαση στην κλιματική αλλαγή ως κοινή ευθύνη των κοινωνιών ή ως ζήτημα που απαιτεί συλλογική φροντίδα του πλανήτη. Παρομοίως, τα εκπαιδευτικά υλικά αφιερώνουν ελάχιστο χώρο στην ευθύνη των πιο εύπορων χωρών, των οποίων οι ιστορικές και σύγχρονες δραστηριότητες έχουν συμβάλει περισσότερο στις βαθύτερες αιτίες της κλιματικής αλλαγής. Επιπλέον, οι επιβλαβείς επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής συχνά παρουσιάζονται ως κάτι μακρινό από τις ζωές των παιδιών και των νεαρών ατόμων — ως απειλές που βρίσκονται στο μέλλον ή ως καταστροφές που συμβαίνουν σε άλλες περιοχές του κόσμου.
Για να διερευνήσει τις δυνατότητες μιας περιβαλλοντικής εκπαίδευσης βασισμένης στις κοινωνικές επιστήμες, το ερευνητικό πρόγραμμα HUMANE-CLIMATE συνεργάστηκε έμπρακτα με σχολεία στη Φινλανδία και την Ελλάδα, αξιοποιώντας καλλιτεχνικές μεθόδους για να καλλιεργήσει ενσυναισθητική προσέγγιση στην εκπαίδευση της κλιματικής αλλαγής. Ο στόχος ήταν να βοηθήσει τους μαθητές και τις μαθήτριες να αναπτύξουν βαθύτερη κατανόηση των διαφορετικών συνθηκών και τρόπων ζωής μέσα στους οποίους η κλιματική αλλαγή επηρεάζει έντονα την καθημερινότητα ανθρώπων σε όλο τον κόσμο.
Εικόνα: HUMANE-CLIMATE
Φέρνοντας την ενσυναίσθηση στην εκπαίδευση για την κλιματική αλλαγή
Στις δράσεις περιβαλλοντικής εκπαίδευσης για την κλιματική αλλαγή που υλοποίησε στα σχολεία, η συμμετοχική έρευνα του HUMANE-CLIMATE επιδίωξε να δημιουργήσει ευκαιρίες ώστε οι μαθητές και οι μαθήτριες να αναπτύξουν μια ενσυναισθητική κατανόηση της μετανάστευσης που συνδέεται με την κλιματική αλλαγή. Μαζί με παιδιά της τετάρτης τάξης (Δ’ Δημοτικού), η ερευνητική ομάδα συμμετείχε σε μια κοινή μαθησιακή διαδικασία, διερευνώντας πώς οι δύσκολες εμπειρίες ανθρώπων που ζουν σε διαφορετικά μέρη του κόσμου – καθώς και οι καθημερινές πηγές χαράς και ανθεκτικότητάς τους – μπορούν να βοηθήσουν ώστε η κλιματική αλλαγή να γίνει κατανοητή ως ένα ζήτημα ενσωματωμένο στην καθημερινή ζωή. Στόχος ήταν να καλλιεργηθεί ένας τρόπος κατανόησης βασισμένος στον σεβασμό και την ισοτιμία, αποφεύγοντας σχέσεις που στηρίζονται στον οίκτο και δίνοντας έμφαση στην ακρόαση των εμπειριών και των οπτικών των τοπικών κοινοτήτων. Ένας ακόμη παιδαγωγικός στόχος ήταν να αμφισβητηθούν οι προκαταλήψεις για την κλιματική αλλαγή και οι κυρίαρχοι τρόποι σκέψης μέσα στην ελληνική και τη φινλανδική κοινωνία. Αυτή η μετασχηματιστική διαδικασία είναι πιθανό να προκαλέσει συναισθήματα δυσφορίας, αλλά η ενασχόληση με αυτά τα συναισθήματα αποσκοπεί στο να ενισχύσει τη διάθεση για δράση προς έναν πιο δίκαιο κόσμο στην εποχή της κλιματικής αλλαγής.
Η κλιματική αλλαγή είναι ένα σύνθετο και συχνά αγχογόνο φαινόμενο, και η συζήτησή της με παιδιά και νέους απαιτεί ευαισθησία. Για τον λόγο αυτό, το θέμα προσεγγίστηκε παιγνιωδώς μέσα από καλλιτεχνικές μεθόδους. Η διδασκαλία βασισμένη στις τέχνες επέτρεψε τη μετατροπή δύσκολων ζητημάτων σε αντικείμενα περιέργειας. Με τους μαθητές και τις μαθήτριες εξερευνήθηκε μια ευρεία γκάμα μεθόδων και υλικών, όπως χρωματιστές κάρτες συναισθημάτων, ζωγραφική και σχέδιο, ανάγνωση βιβλίων και ιστοριών, κολάζ, κόμικς, χειροτεχνίες, δημιουργική γραφή, περφόρμανς, θέατρο σκιών, παιχνίδι υπερδυνάμεων, συνεργατική δημιουργία τέχνης σε διαδικτυακή πλατφόρμα, δημιουργία «καλλιτεχνικών βιογραφικών», δραματική διαδικασία και συμμετοχή ως ξεναγοί σε καλλιτεχνική έκθεση.
Οι καλλιτεχνικές μέθοδοι επέτρεψαν την προσέγγιση των δύσκολων ζητημάτων που εμπεριέχονται στην κλιματική κινητικότητα, ακόμη και με μαθητές και μαθήτριες ηλικίας δέκα ετών. Τα παιδιά μπόρεσαν να συμμετέχουν μέσα στα δικά τους όρια, γεγονός που βοήθησε στη μείωση του συναισθηματικού φορτίου του θέματος. Οι μαθησιακές δραστηριότητες δεν απαιτούσαν από αυτά να επιδεικνύουν γρήγορα μαθησιακά αποτελέσματα. Αντίθετα, η κατανόηση είχε χώρο να αναπτυχθεί σταδιακά κατά τη διάρκεια του εξαμήνου. Αυτό έγινε εμφανές στους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους τα παιδιά συνδέθηκαν με το θέμα. Κάποια επιδίωξαν να ξεπεράσουν γρήγορα τα δυσάρεστα συναισθήματά τους, παρακάμπτοντας έτσι την πολυπλοκότητα των ζητημάτων. Άλλα επέλεξαν να παραμείνουν περισσότερο με αυτά τα συναισθήματα δυσφορίας και αποδέχτηκαν ότι οι προκλήσεις αυτές μπορεί να μην έχουν απλές λύσεις. Με αυτή την ομάδα μαθητών και μαθητριών, οι ερευνήτριες μπόρεσαν να εξερευνήσουν πιο βαθιές δυνατότητες κατανόησης.
Τα αποτελέσματα του ερευνητικού προγράμματος είναι ενθαρρυντικά για την περαιτέρω ανάπτυξη μιας περιβαλλοντικής εκπαίδευσης για την κλιματική αλλαγή, βασισμένης στις κοινωνικές επιστήμες και στις καλλιτεχνικές μεθόδους. Τέτοιες προσεγγίσεις καλλιεργούν την περιέργεια των μαθητών και των μαθητριών για σύνθετα περιβαλλοντικά ζητήματα και τους επιτρέπουν να δημιουργούν συνδέσεις με τις ζωές ανθρώπων που ζουν πέρα από το άμεσο περιβάλλον τους.Επιπλέον, καμία μεμονωμένη μέθοδος δεν μπορεί να εγγυηθεί την ανάπτυξη ενσυναισθητικής κατανόησης, καθώς κάθε άτομο μαθαίνει με διαφορετικό τρόπο. Γι’ αυτό, η συγκεκριμένη μορφή εκπαίδευσης απαιτεί τη χρήση ποικιλίας προσεγγίσεων και μεθόδων. Επίσης, τα παιδιά ξεκινούν τη διαδικασία οικοδόμησης κατανόησης από διαφορετικά σημεία αφετηρίας, πράγμα που σημαίνει ότι η μάθηση χρειάζεται χρόνο.
Αμφισβητώντας τις απλουστεύσεις μέσα από την ενσυναίσθηση
Στη σύγχρονη δημόσια συζήτηση, η μετανάστευση που συνδέεται με την κλιματική αλλαγή παρουσιάζεται μερικές φορές ως απειλή για την ασφάλεια, με μεγάλες «ροές» προσφύγων να κινούνται προς την Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αυτή η αντίληψη δεν αντανακλά την πραγματικότητα της κλιματικής κινητικότητας. Τα περισσότερα άτομα που επηρεάζονται από την κλιματική αλλαγή μετακινούνται εντός της ίδιας τους της χώρας ή σε κοντινές περιοχές, και μόνο σπάνια εγκαθίστανται μόνιμα μακριά από τον τόπο τους. Οι οικογένειες συχνά προσαρμόζονται συνδυάζοντας διαφορετικές μορφές κινητικότητας και παραμονής, ώστε να εξασφαλίσουν καλύτερες συνθήκες ζωής. Επίσης, οι διασπορικές κοινότητες παίζουν ουσιαστικό ρόλο στην υποστήριξη των ατόμων των οποίων το περιβάλλον διαβίωσης έχει επηρεαστεί σοβαρά από την κλιματική αλλαγή.
Η έρευνα έδειξε ότι οι μαθητές και οι μαθήτριες δυσκολεύτηκαν να κατανοήσουν τις ποικίλες μορφές αναχώρησης και επιστροφής που συνδέονται με την κλιματική αλλαγή. Αντί να αναγνωρίζουν δυνατότητες όπως η επιστροφή στον τόπο καταγωγής, το δικαίωμα παραμονής ή τον κυκλικό χαρακτήρα της κινητικότητας, συχνά αντιλαμβάνονταν την κλιματική κινητικότητα αποκλειστικά μέσα από τον φακό της προσφυγικής εμπειρίας, όπου η μόνιμη μετεγκατάσταση σε άλλη χώρα φαινόταν ως η μόνη επιλογή. Για παράδειγμα, όταν τους ζητήθηκε να σκεφτούν πάνω σε μια ιστορία για ένα παιδί που ζει στο νησί Τουβαλού, το οποίο βυθίζεται σιγά σιγά, πολλοί θεώρησαν ότι η μετακίνηση στην Αυστραλία ή τη Νέα Ζηλανδία ήταν η προφανής λύση. Αυτό παρέκαμψε πλήρως ερωτήματα σχετικά με τις δυσκολίες της αναχώρησης ή το δικαίωμα των ανθρώπων να παραμείνουν στις πατρίδες τους, παρόλο που η ιστορία τόνιζε έντονα αυτά τα θέματα. Η έννοια του «loto fenua» – μιας βαθιάς, ριζωμένης σχέσης με τη γη – όπως εκφράστηκε μέσα από τη φωνή του παππού της ιστορίας, θα μπορούσε να γίνει πιο εύκολα για παράδειγμα κατανοητή από τους Φινλανδούς μαθητές και μαθήτριες αν ήταν περισσότερο εξοικειωμένοι με τη σχέση των Σάμι με το περιβάλλον τους. Σήμερα, οι Σάμι – ο μοναδικός αυτόχθονος λαός της ΕΕ – εκπροσωπούνται ελάχιστα στο φινλανδικό σχολείο. Η ενίσχυση αυτού του είδους της πολυπολιτισμικής κατανόησης είναι απαραίτητη για την ουσιαστική εμπλοκή με τις οπτικές διαφορετικών κοινοτήτων στην εποχή της κλιματικής αλλαγής.
Τα ευρήματα της μελέτης HUMANE-CLIMATE αφορούν πρωτίστως την εκπαίδευση για την κλιματική αλλαγή και όχι τις προσωπικές απόψεις ή ικανότητες των μαθητών/τριών. Αν τα σχολεία δεν παρέχουν εργαλεία για την εξερεύνηση της κλιματικής αλλαγής μέσα από τοπικές οπτικές και ως ένα ζήτημα ανθρώπινης κλίμακας, οι ευκαιρίες για ανάπτυξη ουσιαστικής κατανόησης ενδέχεται να μην προκύψουν καθόλου. Για τον λόγο αυτό, χρειάζεται η οπτική των κοινωνικών επιστημών να συνοδεύει τη διδασκαλία των φυσικών επιστημών.
Επιπλέον, η τρέχουσα διδασκαλία τείνει να δίνει έμφαση σε γρήγορες, ατομικές λύσεις στα περιβαλλοντικά προβλήματα. Η ανακύκλωση, το κλείσιμο των φώτων, η αποφυγή σπατάλης τροφής και άλλες μορφές ατομικής ευθύνης – μικρές καθημερινές πράξεις – τοποθετούνται στο επίκεντρο, αντί να αντιμετωπίζεται η κλιματική αλλαγή ως ζήτημα κοινής πλανητικής ευθύνης, στο οποίο άτομα και κοινωνίες συμβάλλουν συλλογικά. Στις εργασίες των μαθητών και των μαθητριών, η απουσία της ιδέας της κοινής ευθύνης ήταν ιδιαίτερα εμφανής στον τρόπο με τον οποίο κατανοήθηκε η υποστήριξη προς ευάλωτες ομάδες. Αντί να θεωρείται ευθύνη των πιο προνομιούχων χωρών και κοινωνικών ομάδων, η υποστήριξη παρουσιάστηκε ως πράξη βοήθειας, δημιουργώντας μια ιεραρχική διάκριση ανάμεσα σε «εμάς» και «εκείνους». Παρόλο δηλαδή που η διάθεση για βοήθεια είναι, φυσικά, ηθικά αξιόλογη, δεν βασίζεται στην περιβαλλοντική δικαιοσύνη αλλά στην καλή θέληση. Με αυτή την έννοια, η βοήθεια γίνεται ζήτημα προσωπικής ή κοινωνικής επιλογής και όχι ηθικής ή νομικής υποχρέωσης.
Ωστόσο, η μελέτη έδειξε ότι αυτές οι ευρέως διαδεδομένες κοινωνικές αντιλήψεις μπορούν να αμφισβητηθούν μέσα από ενσυναισθητική εκπαίδευση. Αυτό φάνηκε, για παράδειγμα, σε ένα πιλοτικό πρόγραμμα σε λύκειο της Φινλανδίας που πραγματοποιήθηκε πριν από την εκτενέστερη έρευνα στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Όταν η διδασκαλία ανέδειξε τα πολλά διαφορετικά μέρη και τρόπους με τους οποίους η κλιματική αλλαγή επηρεάζει τις ζωές ανθρώπων, οι μαθητές και οι μαθήτριες ανέπτυξαν ευρύτερη κατανόηση της κλιματικής κινητικότητας.
Παρομοίως, στο δημοτικό σχολείο, η εστίαση στις καθημερινές εμπειρίες ανθρώπων που επηρεάζονται από την κλιματική αλλαγή βοήθησε να αποδομηθεί η διάκριση ανάμεσα σε «βοηθούς» και «βοηθούμενους». Αφού απέκτησαν νέες γνώσεις για τη ζωή σε μακρινές περιοχές – για παράδειγμα μέσα από την ανάγνωση ενός βιβλίου – τα παιδιά μπόρεσαν να εκφραστούν καλλιτεχνικά και να συνδεθούν με αυτές τις εμπειρίες μέσα από τις δικές τους πραγματικότητες. Αυτό τους επέτρεψε να κατανοήσουν καλύτερα πώς βιώνεται η κλιματική αλλαγή και γιατί οι απαντήσεις στις προκλήσεις της πρέπει να είναι ευαίσθητες στις συγκεκριμένες συνθήκες κάθε κοινότητας. Ιδιαίτερα οι μαθητές και οι μαθήτριες με μεταναστευτικό υπόβαθρο φάνηκαν να διαθέτουν ισχυρές βάσεις για αυτού του είδους την κατανόηση. Ένα άτομο αφγανικής καταγωγής έγραψε σε μια εργασία προς ένα παιδί που ζει στο τροπικό δάσος του Αμαζονίου ότι η ζωή στην πόλη είναι «βαρετή και βρώμικη», αναγνωρίζοντας έτσι την αξία της επιθυμίας και του δικαιώματος του παιδιού να παραμείνει στην περιοχή του, παρά τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε.
Εικόνα: HUMANE-CLIMATE
Προς μια εκπαίδευση για την κλιματική αλλαγή βασισμένη στην κοινή ευθύνη
Ένα βασικό εύρημα του προγράμματος HUMANE-CLIMATE είναι ότι η απουσία προοπτικών δικαιοσύνης στην εκπαίδευση για την κλιματική αλλαγή δυσκολεύει τους μαθητές να κατανοήσουν πώς οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής κατανέμονται άνισα και άδικα. Στο φινλανδικό σχολείο, η εκπαίδευση για την κλιματική αλλαγή τείνει να δίνει έμφαση σε ατομικές δράσεις αντί για κοινή ευθύνη, επιβαρύνοντας τις νεότερες γενιές με έντονο κλιματικό άγχος. Τα εκπαιδευτικά υλικά προσφέρουν ελάχιστες ευκαιρίες στους μαθητές και στις μαθήτριες να εξετάσουν τρόπους αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής σε συστημικό επίπεδο. Γενικότερα, η κλιματική αλλαγή παρουσιάζεται ως ένα φυσικοεπιστημονικό φαινόμενο που εξελίσσεται αναπόφευκτα. Οι επιπτώσεις της τοποθετούνται ως κάτι μακρινό από την καθημερινή ζωή των ανθρώπων, τόσο γεωγραφικά όσο και χρονικά, γεγονός που ενισχύει τη διάκριση ανάμεσα σε «εμάς» και «εκείνους».
Τα ευρήματα δείχνουν ότι το κλιματικό άγχος μπορεί να μετριαστεί μέσα από μια ενσυναισθητική περιβαλλοντική εκπαίδευση για την κλιματική αλλαγή. Ενθαρρύνοντας τους μαθητές και τις μαθήτριες να αναπτύξουν βιωματικές μορφές κατανόησης και προσκαλώντας τους σε διαδικασίες μάθησης που καλλιεργούν την περιέργεια μέσω καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων, η προσοχή μπορεί να μετατοπιστεί από υπεραπλουστευτικές σκέψεις που επικεντρώνονται σε μακρινές καταστροφές, απειλές και «λύσεις». Μια τέτοια προσέγγιση βοηθά τα παιδιά να δουν την κλιματική αλλαγή ως ζήτημα κοινής ευθύνης για ολόκληρο τον πλανήτη, ενώ παράλληλα ενισχύει την ικανότητά τους να διαχειρίζονται την πολυπλοκότητα και την αβεβαιότητα που τη συνοδεύουν. Δεν χρειάζεται να βρεθεί μια ολοκληρωμένη λύση εδώ και τώρα. Αρκεί να υπάρχει χώρος για παύση, αναστοχασμό και ουσιαστική ενασχόληση με τις προκλήσεις που αναδύονται.
Επειδή η κλιματική αλλαγή είναι ένα συναισθηματικά απαιτητικό και συχνά δυσάρεστο θέμα, πρέπει να προσεγγίζεται με τρόπους που σέβονται τα προσωπικά όρια των μαθητών και των μαθητριών. Η εκπαίδευση οφείλει να αναγνωρίζει τους τρόπους με τους οποίους επιλέγουν να εμπλακούν με την κλιματική αλλαγή με βάση τις δικές τους ανάγκες και δυνατότητες. Η μελέτη δείχνει ότι τα νεαρά άτομα τείνουν να είναι διστακτικά απέναντι σε τυπικές μορφές πολιτικής συμμετοχής, όπως διαδηλώσεις ή οργανωμένη ακτιβιστική δράση. Αντίθετα, ενδιαφέρονται να κάνουν τη διαφορά στην καθημερινότητά τους — για παράδειγμα μέσα από ενεργό διάλογο και αλλαγές στον τρόπο ζωής. Αυτοί οι τρόποι είναι πολύτιμοι για την κατανόηση και την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, ιδιαίτερα όταν η εμβάθυνση και η ανταλλαγή απόψεων, καθώς και οι αλλαγές που προκύπτουν από αυτές, λαμβάνουν χώρα μέσα σε κοινοτική ζωή όπου άτομα διαφορετικών ηλικιών μαθαίνουν, συζητούν και δρουν μαζί. Μια στάση σεβασμού προς τους άλλους μαθητές και μαθήτριες μέσα στην τάξη συμβάλλει επίσης στην καλλιέργεια σεβαστικών σχέσεων με άλλους ανθρώπους σε ευρύτερο επίπεδο. Ενσυναισθητικές συνδέσεις μεταξύ ανθρώπων είναι απαραίτητες σε κάθε κλίμακα, αν η κλιματική δικαιοσύνη πρόκειται να αποτελέσει τον πυρήνα της εκπαίδευσης και της δράσης για την κλιματική αλλαγή.
JUUSO TARKKA, KAISLA KAREOJA, KIRSI PAULIINA KALLIO Artikkelikuva: HUMANE-CLIMATE -tutkimusprojekti
Kallio, K. P., Bami, N., & Sulonen, M. (2025). A glaring shortage of climate mobility education: A comparative analysis of curricula and textbooks in Finnish and Greek schools. European Educational Research Journal, 14749041251390591.
https://doi.org/10.1177/14749041251390591 Kallio, K. P., Bowman, B., & Vainikka, V. (2025). (Un)Learning to Live Together in the Climate-Changed World: Young People’s Lived Planetary Citizenship. Youth and Globalization, 7(2), 203–235.
https://doi.org/10.1163/25895745-bja10053 Kallio, K. P., Häkli, J., & Härmä, K. (2024). Oikeus lähteä, oikeus jäädä, oikeus palata: Mitä ilmastokasvatuksen pitäisi kertoa muuttoliikkeestä? Terra. https://doi.org/10.30677/terra.130996
Kallio, K. P., Vainikka, V., & Häkli, J. (2026). Unlearning through art: Developing decolonising and empathic pedagogies in climate mobilities education. Childhood, 33(2), 170–191. https://doi.org/10.1177/09075682251392497
O JUUSO TARKKA είναι υποψήφιος διδάκτορας στο Tampere University και εκπαιδευτικός.
ΗKAISLA KAREOJA είναι αρχισυντάκτρια του ακαδημαϊκού περιοδικού Versus. Εργάζεται ως υποψήφια διδάκτορας στο Hanken School of Economics, με αντικείμενο τα κίνητρα για τη διατήρηση της αγροβιοποικιλότητας. Η KIRSI PAULIINA KALLIO είναι Καθηγήτρια Περιβαλλοντικής Παιδαγωγικής και Εκπαίδευσης στο Tampere University. Διετέλεσε επικεφαλής του ερευνητικού προγράμματος HUMANE‑CLIMATE (2022–2026), το οποίο χρηματοδοτήθηκε από το Ερευνητικό Συμβούλιο της Φινλανδίας.
Ο συγγραφέας είναι καθηγητής, σχολικός coach, «down‑to‑earth» καθημερινός άνθρωπος και κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στις ανθρωπιστικές επιστήμες.
Μια Συντριπτική, Άμορφη Μάζα που Ονομάζεται Κλιματική Αλλαγή
Η σχολική εκπαίδευση μπορεί κάποιες φορές να είναι μια πικρή εμπειρία για τους νέους μαθητές και μαθήτριες. Ο παγκοσμιοποιημένος κόσμος μας είναι γεμάτος μεγάλα και σύνθετα προβλήματα, και η διδασκαλία τους εμπεριέχει μια σειρά από αντιφάσεις. Οι εκπαιδευτικοί χρειάζεται να μεταφέρουν τόσο τη σοβαρότητα αυτών των προκλήσεων όσο και την επείγουσα ανάγκη για μελλοντικές λύσεις, ενώ ταυτόχρονα πρέπει να αποφεύγουν να δημιουργούν αισθήματα απελπισίας.
Οι παγκόσμιες αυτές προκλήσεις είναι αποτέλεσμα των συλλογικών πράξεων των ενηλίκων και των προηγούμενων γενεών. Οι νέοι και οι νέες καλούνται να αναπτύξουν λύσεις για προβλήματα που δεν έχουν σαφείς ή έτοιμες απαντήσεις. Και παρόλο που δεν είναι καθόλου επιθυμητό να γίνουν αγχώδεις ή να νιώσουν ψυχική πίεση, πρόκειται για ζητήματα που οι μελλοντικές γενιές θα χρειαστεί να αντιμετωπίσουν. Είναι απογοητευτικό να συνειδητοποιούν ότι τους κληροδοτήσαμε παγκόσμια προβλήματα που ελπίζουμε να λύσουν, χωρίς κανείς να μπορεί να πει με βεβαιότητα πώς ακριβώς πρέπει να γίνει αυτό.
Το ίδιο φαινόμενο ισχύει για την κλιματική αλλαγή, όπως και για πολλά άλλα θέματα στο πρόγραμμα σπουδών του γυμνασίου: η πρόκληση δεν είναι η γνωστική ικανότητα των νέων μαθητών και μαθητριών, αλλά το κίνητρό τους. Οι παγκόσμιες προκλήσεις συχνά γίνονται αντιληπτές ως ζητήματα χωρίς ελπίδα ή πέρα από την επιρροή τους. Είναι εύλογο, λοιπόν, αν η ψυχολογική αντίδραση ενός εφήβου στην ενημέρωση που παρέχει το σχολείο είναι κάτι σαν: «Δεν με ενδιαφέρει, κάποιος άλλος θα το φροντίσει.»
Η ηθικολογία και η λεπτή ενοχοποίηση δεν αποτελούν αποτελεσματικούς τρόπους ενίσχυσης του κινήτρου και συχνά εμπεριέχουν έναν βαθμό διανοητικής ασυνέπειας. Το να κλείνουμε τα φώτα στην τάξη ή να ρίχνουμε τα φυλλάδια στον κάδο ανακύκλωσης μπορεί να συμβολίζει μια συμβολή στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, αλλά η πραγματική επίδραση τέτοιων πράξεων είναι αμελητέα. Η κλιματική εκπαίδευση στο σχολείο δεν πρέπει να περιορίζεται σε επιφανειακές χειρονομίες· αντίθετα, πρέπει να καλλιεργεί κατανόηση και να ενδυναμώνει τη νέα γενιά να δράσει στη διαμόρφωση του μέλλοντος.
Οι νέοι μαθητές και μαθήτριες είναι απολύτως ικανοί/ές να κατανοήσουν και να λύσουν προβλήματα όταν αυτά παρουσιάζονται με τον κατάλληλο τρόπο. Το ερευνητικό πρόγραμμα HUMANE‑CLIMATE αποτελεί εξαιρετικό παράδειγμα, καθώς αναδεικνύει τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής ως συγκεκριμένες, ανθρωποκεντρικές προκλήσεις, όπως η μετανάστευση. Μια προσέγγιση βασισμένη στις τέχνες δίνει στους νέους και τις νέες χώρο να εξερευνήσουν και να εμπλακούν με ένα δύσκολο και σύνθετο ζήτημα από διαφορετικές οπτικές, χωρίς να δημιουργούνται συναισθηματικά εμπόδια απελπισίας ή ηθικολογίας.
Όταν συζητάμε την κλιματική αλλαγή με τους νέα γενιά με τρόπο προσανατολισμένο στη λύση, θα πρότεινα μια ριζική αλλαγή προσέγγισης: αντί να μιλάμε για την κλιματική αλλαγή ως ένα τεράστιο, υπερκείμενο πρόβλημα και να εστιάζουμε στο πώς να το λύσουμε, είναι πιο αποτελεσματικό να συζητάμε συγκεκριμένα, απτά φαινόμενα — όπως οι πιέσεις της μετανάστευσης και οι επιπτώσεις τους στις τοπικές κοινότητες. Όπως και στη σχολική ζωή των νέων, έτσι και οι παγκόσμιες προκλήσεις αντιμετωπίζονται τελικά με αυτόν τον τρόπο: ένα πρόβλημα και μία λύση κάθε φορά. Αυτή η προσέγγιση ευθυγραμμίζεται επίσης με το μοντέλο της φαινομενολογικής μάθησης που ενσωματώνεται στο πρόγραμμα σπουδών.
EETU SIVULA
Tanja Tuulinen
εργάζεται ως ειδική στην περιβαλλοντική εκπαίδευση στο Economic Education Centre of Central Finland, φορέα με εθνικό ρόλο στην προώθηση της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης. Είναι κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στις γεωπονικές και δασολογικές επιστήμες με ειδίκευση στην περιβαλλοντική επιστήμη και έχει επίσης σπουδάσει κοινοτική επικοινωνία, περιβαλλοντική εκπαίδευση και κοινωνική ψυχολογία.
Η κλιματική εκπαίδευση χρειάζεται ανθρώπινη διάσταση και μακροπρόθεσμη προοπτική
Το ερευνητικό πρόγραμμα HUMANE-CLIMATE κατάφερε να διευρύνει τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε την κλιματική εκπαίδευση, φέρνοντας στο επίκεντρο τις εμπειρίες και την καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Αυτό δεν σημαίνει ότι η συζήτηση περιορίστηκε στις ατομικές συνήθειες και στις μικρές καθημερινές πράξεις. Αντίθετα, το πρόγραμμα άνοιξε τον δρόμο για μεγαλύτερα και πιο ουσιαστικά ερωτήματα: Πώς επηρεάζουν ή θα μπορούσαν να επηρεάσουν οι μεταβολές του κλίματος την καθημερινότητα ανθρώπων που ζουν σε διαφορετικά μέρη του κόσμου; Τι σημαίνει δικαιοσύνη σε αυτό το πλαίσιο;
Πρόκειται για μια ιδιαίτερα θετική εξέλιξη. Δεν ενδιαφέρονται όλες και όλοι για τις επιστημονικές εξηγήσεις ή για πολύπλοκες αλυσίδες αιτίου και αποτελέσματος. Οι ιστορίες των ανθρώπων, όμως, μπορούν να καλλιεργήσουν ενδιαφέρον, ενσυναίσθηση και προβληματισμό γύρω από ζητήματα δικαιοσύνης και συλλογικής ευθύνης. Ακόμη και άτομα που αντιμετωπίζουν με επιφύλαξη τα περιβαλλοντικά ζητήματα ενδέχεται να συνδεθούν με το θέμα όταν αυτό παρουσιάζεται μέσα από οικείες εμπειρίες και καθημερινές ανησυχίες.
Η πόλωση και η αμφισβήτηση της κλιματικής αλλαγής εμφανίζονται και στο σχολικό περιβάλλον, ιδιαίτερα στις μεγαλύτερες ηλικίες. Γι’ αυτό είναι σημαντικό οι εκπαιδευτικοί να διαθέτουν εργαλεία και μεθόδους που τους βοηθούν να διαχειρίζονται αυτές τις προκλήσεις με ουσιαστικό τρόπο.
Το πρόγραμμα έδωσε τον απαραίτητο χρόνο για μάθηση, συζήτηση και ουσιαστική ενασχόληση με το θέμα. Η κλιματική κινητικότητα και οι συνθήκες που τη συνοδεύουν εξετάστηκαν από πολλές διαφορετικές οπτικές. Αυτό είναι κρίσιμο, καθώς βοηθά να μην αντιμετωπίζονται κάποιοι άνθρωποι ως μια απρόσωπη και μακρινή ομάδα, ως «οι άλλοι» των οποίων οι εμπειρίες δεν μας αφορούν. Η κατανόηση τέτοιων ζητημάτων απαιτεί χρόνο, καθώς χρειάζεται να επεξεργαστούμε τόσο τις σκέψεις όσο και τα συναισθήματα που προκαλούν.
Οι πραγματικότητες της κλιματικής αλλαγής, όπως το γεγονός ότι οι δικοί μας τρόποι ζωής μπορεί να επηρεάζουν αρνητικά την καθημερινότητα άλλων ανθρώπων, δεν είναι εύκολο να γίνουν αποδεκτές. Το ίδιο δύσκολο είναι και να αντιμετωπίσουμε τις προκλήσεις που προδιαγράφονται για το μέλλον. Σε αυτό το πλαίσιο, το πρόγραμμα αξιοποίησε αποτελεσματικά καλλιτεχνικές και δημιουργικές μεθόδους, οι οποίες προσφέρουν χώρο για έκφραση, αναστοχασμό και επεξεργασία συναισθημάτων.
Προηγούμενες έρευνες έχουν δείξει ότι οι νέοι και οι νέες στη Φινλανδία επιθυμούν μια διαφορετική προσέγγιση στην κλιματική εκπαίδευση. Θα ήθελαν περισσότερο χώρο για φιλοσοφικές συζητήσεις, πιο άμεσες συνδέσεις με τη δική τους καθημερινότητα και μεγαλύτερη έμφαση σε λύσεις που μπορούν να εφαρμοστούν σε διαφορετικά επίπεδα. Πολλοί και πολλές θεωρούν ότι η κλιματική εκπαίδευση που λαμβάνουν σήμερα στο σχολείο είναι επαναλαμβανόμενη και συχνά απογοητευτική.
Τι χρειάζεται λοιπόν για να γίνει πραγματικότητα μια ποιοτική και μακροπρόθεσμη κλιματική εκπαίδευση, όχι μόνο μέσα από ερευνητικά προγράμματα αλλά ως αναπόσπαστο κομμάτι της σχολικής ζωής;
Στη Φινλανδία βρίσκεται σε εξέλιξη η αναθεώρηση του εθνικού προγράμματος σπουδών για τη βασική εκπαίδευση. Ένας από τους βασικούς στόχους της διαδικασίας είναι να προσδιοριστούν με μεγαλύτερη σαφήνεια οι δεξιότητες που αναμένεται να αναπτύσσονται σε κάθε τάξη και σε κάθε γνωστικό αντικείμενο. Ωστόσο, το περιορισμένο χρονοδιάγραμμα της μεταρρύθμισης καθιστά δύσκολη την ενσωμάτωση μιας ολοκληρωμένης, διεπιστημονικής μαθησιακής πορείας γύρω από την κλιματική αλλαγή, η οποία θα ξεπερνούσε τα όρια των επιμέρους μαθημάτων.
Παρ’ όλα αυτά, η ανάγκη παραμένει προφανής. Οι υφιστάμενες διαθεματικές δεξιότητες, όσο σημαντικές κι αν είναι, δεν φαίνεται να εξασφαλίζουν ότι αυτό το κρίσιμο ζήτημα προσεγγίζεται συστηματικά και ισορροπημένα στο σχολείο.
Εξίσου σημαντικός είναι ο ρόλος των ίδιων των σχολικών κοινοτήτων. Αν η κλιματική εκπαίδευση καταφέρει να ενισχύσει το ενδιαφέρον των μαθητών και των μαθητριών και να καλλιεργήσει το αίσθημα συλλογικής ευθύνης, τότε είναι πιθανό να επηρεάσει θετικά και τη λειτουργία της σχολικής κοινότητας συνολικά. Είναι όμως οι ενήλικες στο σχολείο έτοιμοι να ανταποκριθούν στις τεκμηριωμένες πρωτοβουλίες και τις ανησυχίες των νέων με ενδιαφέρον, διάθεση συνεργασίας και ενθάρρυνση;
Παράλληλα, είναι σημαντικό οι εκπαιδευτικοί να έχουν τη δυνατότητα να επεξεργάζονται και τα δικά τους συναισθήματα σχετικά με την κλιματική αλλαγή. Οι διευθυντές και οι διευθύντριες, οι εκπαιδευτικοί και όλοι όσοι εργάζονται με παιδιά και νέους χρειάζεται να έχουν ευκαιρίες για επιμόρφωση και ενίσχυση των δεξιοτήτων τους στην κλιματική εκπαίδευση. Όπως επισημαίνεται και στο άρθρο, ο ρόλος του σχολείου στην καλλιέργεια ουσιαστικής κατανόησης της κλιματικής αλλαγής είναι καθοριστικός.
Οι συζητήσεις γύρω από τη συλλογική ευθύνη, τη δικαιοσύνη και τις κοινωνικές λύσεις συχνά έρχονται αντιμέτωπες με αντιλήψεις που δίνουν προτεραιότητα στο ατομικό συμφέρον και στην προσωπική επιβίωση. Αυτό, όμως, δεν αποτελεί λόγο να εγκαταλείψουμε την προσπάθεια για περισσότερη αλληλεγγύη και κοινή ευθύνη.
Ένα πρόσφατο όραμα για το μέλλον του φινλανδικού σχολείου υπογράμμισε ότι τα παιδιά και οι νέοι χρειάζεται να υποστηρίζονται ώστε να ανακαλύπτουν προσωπικό νόημα σε ζητήματα που ωφελούν ταυτόχρονα και τους άλλους. Η προσέγγιση αυτή συνδέεται άμεσα με μια ποιοτική κλιματική εκπαίδευση. Η κοινωνικά ενεργή περιβαλλοντική εκπαίδευση που περιγράφεται στο ερευνητικό πρόγραμμα μπορεί να συμβάλει τόσο στον μετριασμό των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής όσο και στην προσαρμογή σε αυτές.
TANJA TUULINEN
Rissanen, I., Aarnio-Linnanvuori, E., Mansikka-aho, A. & De Vito, L. (2023). Challenging the Climate Crisis: Children’s Agency to Tackle Policy Underpinned by Learning for Transformation. Insights from Tampere, Finland. CCC-CATAPULT Policy Brief 1.
T ι είναι η κλιματική αλλαγή, τι την προκαλεί και ποιες επιπτώσεις έχει; Πολλοί μαθητές και μαθήτριες θα ξεκινούσαν περιγράφοντας το φαινόμενο του θερμοκηπίου και την υπερθέρμανση του πλανήτη: καθώς η συγκέντρωση των αερίων του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα αυξάνεται, η θερμότητα παγιδεύεται στη Γη, οδηγώντας σε άνοδο της θερμοκρασίας, αύξηση της στάθμης της θάλασσας και συχνότερα ακραία καιρικά φαινόμενα. Αν και αυτή η περιγραφή από τη σκοπιά των φυσικών επιστημών είναι ακριβής, δεν αποτυπώνει τις επιβλαβείς επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Τυφώνες, κυκλώνες και δασικές πυρκαγιές, καθώς και πιο σταδιακές αλλαγές στις συνθήκες διαβίωσης – όπως η ξηρασία και η επισιτιστική ανασφάλεια – καθιστούν ήδη τη ζωή και τα μέσα βιοπορισμού μη βιώσιμα σε πολλές περιοχές. Το πιο σημαντικό είναι ότι μια προσέγγιση αποκλειστικά από τη σκοπιά των φυσικών επιστημών παραβλέπει τις αδικίες που συνδέονται με την κλιματική αλλαγή: οι περιοχές και οι κοινότητες που έχουν συμβάλει λιγότερο στην πρόκληση και επιδείνωσή της είναι συχνά εκείνες που υφίστανται τις πιο σοβαρές συνέπειες.
Ο άδικος χαρακτήρας της κλιματικής αλλαγής έχει τις ρίζες του στην ιστορία της βιομηχανοποίησης, η οποία αναγνωρίζεται ευρέως ως μία από τις βασικές αιτίες της. Η βιομηχανική ανάπτυξη κατέστη δυνατή σε μεγάλο βαθμό χάρη στον αυξανόμενο πλούτο των ευρωπαϊκών αποικιακών δυνάμεων, που χτίστηκε πάνω στην εκμετάλλευση φυσικών πόρων και εργασίας σε άλλες περιοχές του κόσμου. Αυτές οι σχέσεις εξουσίας εξακολουθούν να διαμορφώνουν το παρόν με πολλούς τρόπους. Οι πλουσιότερες χώρες, για παράδειγμα, είναι γενικά καλύτερα εξοπλισμένες για να ανταποκριθούν στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, ενώ οι πιο σοβαρές συνέπειες γίνονται αισθητές σε φτωχότερες περιοχές. Η βιομηχανική παραγωγή επίσης κατανέμεται άνισα σε παγκόσμιο επίπεδο. Ρυπογόνες βιομηχανίες βρίσκονται συχνά σε περιοχές με χαμηλό κόστος εργασίας, ενώ τα οφέλη συσσωρεύονται σε μεγάλες εταιρείες που εδρεύουν σε πλουσιότερες χώρες και στις οικονομίες τους. Από την οπτική της κλιματικής δικαιοσύνης, αυτό το ευρύτερο σύστημα άνισων σχέσεων μπορεί να θεωρηθεί το ίδιο ως μια βαθύτερη αιτία της κλιματικής αλλαγής.
Το ερευνητικό πρόγραμμα HUMANE‑CLIMATE ενσωμάτωσε αυτές τις οπτικές στην περιβαλλοντική εκπαίδευση σε φινλανδικά και ελληνικά σχολεία. Εστίασε στην κλιματική κινητικότητα – την ανθρώπινη μετακίνηση που συνδέεται με την κλιματική αλλαγή – ως ένα σύνθετο και πολυδιάστατο φαινόμενο. Η κλιματική κινητικότητα αποτελεί έναν από τους πιο σημαντικούς τρόπους με τους οποίους οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής γίνονται αισθητές στις ζωές των ανθρώπων. Καθώς οι συνθήκες διαβίωσης επιδεινώνονται και τα μέσα βιοπορισμού γίνονται δυσκολότερο να διατηρηθούν, κάποιοι άνθρωποι μετακινούνται εποχικά σε άλλη περιοχή ή χώρα για εργασία και διαμονή. Άλλοι μεταναστεύουν από αγροτικές περιοχές σε πόλεις αναζητώντας καλύτερες ευκαιρίες. Ανάμεσα σε όσους/ες φεύγουν λόγω ξαφνικών κρίσεων, κάποια άτομα εγκαθίστανται μόνιμα σε νέες τοποθεσίες, ενώ άλλα επιστρέφουν αργότερα για να ξαναχτίσουν τα σπίτια τους. Ορισμένες κοινότητες επιλέγουν να παραμείνουν εκεί όπου βρίσκονται, ακόμη κι όταν αυτό απαιτεί σημαντικές προσπάθειες για να διατηρηθούν βιώσιμες συνθήκες διαβίωσης. Ταυτόχρονα, κάποια άτομα δεν μπορούν να φύγουν επειδή τους λείπουν οι οικονομικοί πόροι ή οι απαραίτητες γνώσεις και δεξιότητες για να το κάνουν.
Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει την ανθρώπινη κινητικότητα σε όλο τον κόσμο, όμως πολλά προνομιούχα άτομα δύσκολα αντιλαμβάνονται αυτή την πραγματικότητα στις δικές τους ζωές. Για παράδειγμα, η ζωή σε πολλαπλές τοποθεσίες είναι συνηθισμένη πρακτική στη Φινλανδία και στην Ελλάδα. Κατά τη διάρκεια των θερινών καυσώνων, πολλά άτομα που ζουν σε αστικές περιοχές περνούν εκτεταμένες περιόδους σε αγροτικές περιοχές κοντά σε λίμνες, ποτάμια ή στη θάλασσα. Τον χειμώνα, μετακινούνται σε μέρη με ασφαλείς χιονοπτώσεις ή ταξιδεύουν νοτιότερα αναζητώντας πιο ζεστό κλίμα. Ταυτόχρονα, άλλα άτομα στην Ευρώπη, που βιώνουν ολοένα και πιο έντονα καιρικά φαινόμενα, έχουν αρχίσει να βλέπουν τη Φινλανδία ως ελκυστικό καταφύγιο για να περάσουν τους θερμότερους μήνες και την Ελλάδα για τους ψυχρότερους μήνες αντίστοιχα — είτε για διακοπές είτε για εξ αποστάσεως εργασία. Πολλά άτομα σε τέτοιες προνομιούχες θέσεις, ωστόσο, δεν αναγνωρίζουν ότι ασκούν οι ίδιες/οι ίδιοι τη δυνατότητα της κλιματικής κινητικότητας. Αντίθετα, όσες και όσοι έχουν περιορισμένη δυνατότητα μετακίνησης ή δεν διαθέτουν τους οικονομικούς πόρους, τις γνώσεις ή τις δεξιότητες για να μετακινηθούν, βιώνουν καθημερινά το βάρος της ακινησίας.
Μια συγκριτική ανάλυση των αναλυτικών προγραμμάτων και των σχολικών εγχειριδίων της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης έδειξε ότι το φινλανδικό εκπαιδευτικό σύστημα σε μεγάλο βαθμό παραβλέπει το θέμα της μετανάστευσης. Η αντίθεση με το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα είναι έντονη, καθώς η ανθρώπινη κινητικότητα λαμβάνει σημαντική προσοχή εκεί, τόσο σε ιστορικά πλαίσια όσο και σε σχέση με τη σύγχρονη κοινωνία. Ωστόσο, η κλιματική κινητικότητα δεν εξετάζεται ουσιαστικά στην εκπαίδευση σε καμία από τις δύο χώρες. Ένας από τους λόγους που εντοπίστηκαν για αυτό το κενό είναι η ισχυρή έμφαση στις φυσικές επιστήμες μέσα στην περιβαλλοντική εκπαίδευση: η κλιματική αλλαγή διδάσκεται κυρίως στο πλαίσιο των μαθημάτων STEM (science: επιστήμη, technology: τεχνολογία, engineering: μηχανική, mathematics: μαθηματικά) και συχνά παρουσιάζεται ως ένα φαινόμενο αποσυνδεδεμένο από την καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Τα σχολεία επίσης δίνουν περιορισμένη έμφαση στην κλιματική αλλαγή ως κοινή ευθύνη των κοινωνιών ή ως ζήτημα που απαιτεί συλλογική φροντίδα του πλανήτη. Παρομοίως, τα εκπαιδευτικά υλικά αφιερώνουν ελάχιστο χώρο στην ευθύνη των πιο εύπορων χωρών, των οποίων οι ιστορικές και σύγχρονες δραστηριότητες έχουν συμβάλει περισσότερο στις βαθύτερες αιτίες της κλιματικής αλλαγής. Επιπλέον, οι επιβλαβείς επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής συχνά παρουσιάζονται ως κάτι μακρινό από τις ζωές των παιδιών και των νεαρών ατόμων — ως απειλές που βρίσκονται στο μέλλον ή ως καταστροφές που συμβαίνουν σε άλλες περιοχές του κόσμου.
Για να διερευνήσει τις δυνατότητες μιας περιβαλλοντικής εκπαίδευσης βασισμένης στις κοινωνικές επιστήμες, το ερευνητικό πρόγραμμα HUMANE-CLIMATE συνεργάστηκε έμπρακτα με σχολεία στη Φινλανδία και την Ελλάδα, αξιοποιώντας καλλιτεχνικές μεθόδους για να καλλιεργήσει ενσυναισθητική προσέγγιση στην εκπαίδευση της κλιματικής αλλαγής. Ο στόχος ήταν να βοηθήσει τους μαθητές και τις μαθήτριες να αναπτύξουν βαθύτερη κατανόηση των διαφορετικών συνθηκών και τρόπων ζωής μέσα στους οποίους η κλιματική αλλαγή επηρεάζει έντονα την καθημερινότητα ανθρώπων σε όλο τον κόσμο.
Φέρνοντας την ενσυναίσθηση στην εκπαίδευση για την κλιματική αλλαγή
Στις δράσεις περιβαλλοντικής εκπαίδευσης για την κλιματική αλλαγή που υλοποίησε στα σχολεία, η συμμετοχική έρευνα του HUMANE-CLIMATE επιδίωξε να δημιουργήσει ευκαιρίες ώστε οι μαθητές και οι μαθήτριες να αναπτύξουν μια ενσυναισθητική κατανόηση της μετανάστευσης που συνδέεται με την κλιματική αλλαγή. Μαζί με παιδιά της τετάρτης τάξης (Δ’ Δημοτικού), η ερευνητική ομάδα συμμετείχε σε μια κοινή μαθησιακή διαδικασία, διερευνώντας πώς οι δύσκολες εμπειρίες ανθρώπων που ζουν σε διαφορετικά μέρη του κόσμου – καθώς και οι καθημερινές πηγές χαράς και ανθεκτικότητάς τους – μπορούν να βοηθήσουν ώστε η κλιματική αλλαγή να γίνει κατανοητή ως ένα ζήτημα ενσωματωμένο στην καθημερινή ζωή. Στόχος ήταν να καλλιεργηθεί ένας τρόπος κατανόησης βασισμένος στον σεβασμό και την ισοτιμία, αποφεύγοντας σχέσεις που στηρίζονται στον οίκτο και δίνοντας έμφαση στην ακρόαση των εμπειριών και των οπτικών των τοπικών κοινοτήτων. Ένας ακόμη παιδαγωγικός στόχος ήταν να αμφισβητηθούν οι προκαταλήψεις για την κλιματική αλλαγή και οι κυρίαρχοι τρόποι σκέψης μέσα στην ελληνική και τη φινλανδική κοινωνία. Αυτή η μετασχηματιστική διαδικασία είναι πιθανό να προκαλέσει συναισθήματα δυσφορίας, αλλά η ενασχόληση με αυτά τα συναισθήματα αποσκοπεί στο να ενισχύσει τη διάθεση για δράση προς έναν πιο δίκαιο κόσμο στην εποχή της κλιματικής αλλαγής.
Η κλιματική αλλαγή είναι ένα σύνθετο και συχνά αγχογόνο φαινόμενο, και η συζήτησή της με παιδιά και νέους απαιτεί ευαισθησία. Για τον λόγο αυτό, το θέμα προσεγγίστηκε παιγνιωδώς μέσα από καλλιτεχνικές μεθόδους. Η διδασκαλία βασισμένη στις τέχνες επέτρεψε τη μετατροπή δύσκολων ζητημάτων σε αντικείμενα περιέργειας. Με τους μαθητές και τις μαθήτριες εξερευνήθηκε μια ευρεία γκάμα μεθόδων και υλικών, όπως χρωματιστές κάρτες συναισθημάτων, ζωγραφική και σχέδιο, ανάγνωση βιβλίων και ιστοριών, κολάζ, κόμικς, χειροτεχνίες, δημιουργική γραφή, περφόρμανς, θέατρο σκιών, παιχνίδι υπερδυνάμεων, συνεργατική δημιουργία τέχνης σε διαδικτυακή πλατφόρμα, δημιουργία «καλλιτεχνικών βιογραφικών», δραματική διαδικασία και συμμετοχή ως ξεναγοί σε καλλιτεχνική έκθεση.
Οι καλλιτεχνικές μέθοδοι επέτρεψαν την προσέγγιση των δύσκολων ζητημάτων που εμπεριέχονται στην κλιματική κινητικότητα, ακόμη και με μαθητές και μαθήτριες ηλικίας δέκα ετών. Τα παιδιά μπόρεσαν να συμμετέχουν μέσα στα δικά τους όρια, γεγονός που βοήθησε στη μείωση του συναισθηματικού φορτίου του θέματος. Οι μαθησιακές δραστηριότητες δεν απαιτούσαν από αυτά να επιδεικνύουν γρήγορα μαθησιακά αποτελέσματα. Αντίθετα, η κατανόηση είχε χώρο να αναπτυχθεί σταδιακά κατά τη διάρκεια του εξαμήνου. Αυτό έγινε εμφανές στους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους τα παιδιά συνδέθηκαν με το θέμα. Κάποια επιδίωξαν να ξεπεράσουν γρήγορα τα δυσάρεστα συναισθήματά τους, παρακάμπτοντας έτσι την πολυπλοκότητα των ζητημάτων. Άλλα επέλεξαν να παραμείνουν περισσότερο με αυτά τα συναισθήματα δυσφορίας και αποδέχτηκαν ότι οι προκλήσεις αυτές μπορεί να μην έχουν απλές λύσεις. Με αυτή την ομάδα μαθητών και μαθητριών, οι ερευνήτριες μπόρεσαν να εξερευνήσουν πιο βαθιές δυνατότητες κατανόησης.
Τα αποτελέσματα του ερευνητικού προγράμματος είναι ενθαρρυντικά για την περαιτέρω ανάπτυξη μιας περιβαλλοντικής εκπαίδευσης για την κλιματική αλλαγή, βασισμένης στις κοινωνικές επιστήμες και στις καλλιτεχνικές μεθόδους. Τέτοιες προσεγγίσεις καλλιεργούν την περιέργεια των μαθητών και των μαθητριών για σύνθετα περιβαλλοντικά ζητήματα και τους επιτρέπουν να δημιουργούν συνδέσεις με τις ζωές ανθρώπων που ζουν πέρα από το άμεσο περιβάλλον τους.Επιπλέον, καμία μεμονωμένη μέθοδος δεν μπορεί να εγγυηθεί την ανάπτυξη ενσυναισθητικής κατανόησης, καθώς κάθε άτομο μαθαίνει με διαφορετικό τρόπο. Γι’ αυτό, η συγκεκριμένη μορφή εκπαίδευσης απαιτεί τη χρήση ποικιλίας προσεγγίσεων και μεθόδων. Επίσης, τα παιδιά ξεκινούν τη διαδικασία οικοδόμησης κατανόησης από διαφορετικά σημεία αφετηρίας, πράγμα που σημαίνει ότι η μάθηση χρειάζεται χρόνο.
Αμφισβητώντας τις απλουστεύσεις μέσα από την ενσυναίσθηση
Στη σύγχρονη δημόσια συζήτηση, η μετανάστευση που συνδέεται με την κλιματική αλλαγή παρουσιάζεται μερικές φορές ως απειλή για την ασφάλεια, με μεγάλες «ροές» προσφύγων να κινούνται προς την Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αυτή η αντίληψη δεν αντανακλά την πραγματικότητα της κλιματικής κινητικότητας. Τα περισσότερα άτομα που επηρεάζονται από την κλιματική αλλαγή μετακινούνται εντός της ίδιας τους της χώρας ή σε κοντινές περιοχές, και μόνο σπάνια εγκαθίστανται μόνιμα μακριά από τον τόπο τους. Οι οικογένειες συχνά προσαρμόζονται συνδυάζοντας διαφορετικές μορφές κινητικότητας και παραμονής, ώστε να εξασφαλίσουν καλύτερες συνθήκες ζωής. Επίσης, οι διασπορικές κοινότητες παίζουν ουσιαστικό ρόλο στην υποστήριξη των ατόμων των οποίων το περιβάλλον διαβίωσης έχει επηρεαστεί σοβαρά από την κλιματική αλλαγή.
Η έρευνα έδειξε ότι οι μαθητές και οι μαθήτριες δυσκολεύτηκαν να κατανοήσουν τις ποικίλες μορφές αναχώρησης και επιστροφής που συνδέονται με την κλιματική αλλαγή. Αντί να αναγνωρίζουν δυνατότητες όπως η επιστροφή στον τόπο καταγωγής, το δικαίωμα παραμονής ή τον κυκλικό χαρακτήρα της κινητικότητας, συχνά αντιλαμβάνονταν την κλιματική κινητικότητα αποκλειστικά μέσα από τον φακό της προσφυγικής εμπειρίας, όπου η μόνιμη μετεγκατάσταση σε άλλη χώρα φαινόταν ως η μόνη επιλογή. Για παράδειγμα, όταν τους ζητήθηκε να σκεφτούν πάνω σε μια ιστορία για ένα παιδί που ζει στο νησί Τουβαλού, το οποίο βυθίζεται σιγά σιγά, πολλοί θεώρησαν ότι η μετακίνηση στην Αυστραλία ή τη Νέα Ζηλανδία ήταν η προφανής λύση. Αυτό παρέκαμψε πλήρως ερωτήματα σχετικά με τις δυσκολίες της αναχώρησης ή το δικαίωμα των ανθρώπων να παραμείνουν στις πατρίδες τους, παρόλο που η ιστορία τόνιζε έντονα αυτά τα θέματα. Η έννοια του «loto fenua» – μιας βαθιάς, ριζωμένης σχέσης με τη γη – όπως εκφράστηκε μέσα από τη φωνή του παππού της ιστορίας, θα μπορούσε να γίνει πιο εύκολα για παράδειγμα κατανοητή από τους Φινλανδούς μαθητές και μαθήτριες αν ήταν περισσότερο εξοικειωμένοι με τη σχέση των Σάμι με το περιβάλλον τους. Σήμερα, οι Σάμι – ο μοναδικός αυτόχθονος λαός της ΕΕ – εκπροσωπούνται ελάχιστα στο φινλανδικό σχολείο. Η ενίσχυση αυτού του είδους της πολυπολιτισμικής κατανόησης είναι απαραίτητη για την ουσιαστική εμπλοκή με τις οπτικές διαφορετικών κοινοτήτων στην εποχή της κλιματικής αλλαγής.
Τα ευρήματα της μελέτης HUMANE-CLIMATE αφορούν πρωτίστως την εκπαίδευση για την κλιματική αλλαγή και όχι τις προσωπικές απόψεις ή ικανότητες των μαθητών/τριών. Αν τα σχολεία δεν παρέχουν εργαλεία για την εξερεύνηση της κλιματικής αλλαγής μέσα από τοπικές οπτικές και ως ένα ζήτημα ανθρώπινης κλίμακας, οι ευκαιρίες για ανάπτυξη ουσιαστικής κατανόησης ενδέχεται να μην προκύψουν καθόλου. Για τον λόγο αυτό, χρειάζεται η οπτική των κοινωνικών επιστημών να συνοδεύει τη διδασκαλία των φυσικών επιστημών.
Επιπλέον, η τρέχουσα διδασκαλία τείνει να δίνει έμφαση σε γρήγορες, ατομικές λύσεις στα περιβαλλοντικά προβλήματα. Η ανακύκλωση, το κλείσιμο των φώτων, η αποφυγή σπατάλης τροφής και άλλες μορφές ατομικής ευθύνης – μικρές καθημερινές πράξεις – τοποθετούνται στο επίκεντρο, αντί να αντιμετωπίζεται η κλιματική αλλαγή ως ζήτημα κοινής πλανητικής ευθύνης, στο οποίο άτομα και κοινωνίες συμβάλλουν συλλογικά. Στις εργασίες των μαθητών και των μαθητριών, η απουσία της ιδέας της κοινής ευθύνης ήταν ιδιαίτερα εμφανής στον τρόπο με τον οποίο κατανοήθηκε η υποστήριξη προς ευάλωτες ομάδες. Αντί να θεωρείται ευθύνη των πιο προνομιούχων χωρών και κοινωνικών ομάδων, η υποστήριξη παρουσιάστηκε ως πράξη βοήθειας, δημιουργώντας μια ιεραρχική διάκριση ανάμεσα σε «εμάς» και «εκείνους». Παρόλο δηλαδή που η διάθεση για βοήθεια είναι, φυσικά, ηθικά αξιόλογη, δεν βασίζεται στην περιβαλλοντική δικαιοσύνη αλλά στην καλή θέληση. Με αυτή την έννοια, η βοήθεια γίνεται ζήτημα προσωπικής ή κοινωνικής επιλογής και όχι ηθικής ή νομικής υποχρέωσης.
Ωστόσο, η μελέτη έδειξε ότι αυτές οι ευρέως διαδεδομένες κοινωνικές αντιλήψεις μπορούν να αμφισβητηθούν μέσα από ενσυναισθητική εκπαίδευση. Αυτό φάνηκε, για παράδειγμα, σε ένα πιλοτικό πρόγραμμα σε λύκειο της Φινλανδίας που πραγματοποιήθηκε πριν από την εκτενέστερη έρευνα στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Όταν η διδασκαλία ανέδειξε τα πολλά διαφορετικά μέρη και τρόπους με τους οποίους η κλιματική αλλαγή επηρεάζει τις ζωές ανθρώπων, οι μαθητές και οι μαθήτριες ανέπτυξαν ευρύτερη κατανόηση της κλιματικής κινητικότητας.
Παρομοίως, στο δημοτικό σχολείο, η εστίαση στις καθημερινές εμπειρίες ανθρώπων που επηρεάζονται από την κλιματική αλλαγή βοήθησε να αποδομηθεί η διάκριση ανάμεσα σε «βοηθούς» και «βοηθούμενους». Αφού απέκτησαν νέες γνώσεις για τη ζωή σε μακρινές περιοχές – για παράδειγμα μέσα από την ανάγνωση ενός βιβλίου – τα παιδιά μπόρεσαν να εκφραστούν καλλιτεχνικά και να συνδεθούν με αυτές τις εμπειρίες μέσα από τις δικές τους πραγματικότητες. Αυτό τους επέτρεψε να κατανοήσουν καλύτερα πώς βιώνεται η κλιματική αλλαγή και γιατί οι απαντήσεις στις προκλήσεις της πρέπει να είναι ευαίσθητες στις συγκεκριμένες συνθήκες κάθε κοινότητας. Ιδιαίτερα οι μαθητές και οι μαθήτριες με μεταναστευτικό υπόβαθρο φάνηκαν να διαθέτουν ισχυρές βάσεις για αυτού του είδους την κατανόηση. Ένα άτομο αφγανικής καταγωγής έγραψε σε μια εργασία προς ένα παιδί που ζει στο τροπικό δάσος του Αμαζονίου ότι η ζωή στην πόλη είναι «βαρετή και βρώμικη», αναγνωρίζοντας έτσι την αξία της επιθυμίας και του δικαιώματος του παιδιού να παραμείνει στην περιοχή του, παρά τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε.
Προς μια εκπαίδευση για την κλιματική αλλαγή βασισμένη στην κοινή ευθύνη
Ένα βασικό εύρημα του προγράμματος HUMANE-CLIMATE είναι ότι η απουσία προοπτικών δικαιοσύνης στην εκπαίδευση για την κλιματική αλλαγή δυσκολεύει τους μαθητές να κατανοήσουν πώς οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής κατανέμονται άνισα και άδικα. Στο φινλανδικό σχολείο, η εκπαίδευση για την κλιματική αλλαγή τείνει να δίνει έμφαση σε ατομικές δράσεις αντί για κοινή ευθύνη, επιβαρύνοντας τις νεότερες γενιές με έντονο κλιματικό άγχος. Τα εκπαιδευτικά υλικά προσφέρουν ελάχιστες ευκαιρίες στους μαθητές και στις μαθήτριες να εξετάσουν τρόπους αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής σε συστημικό επίπεδο. Γενικότερα, η κλιματική αλλαγή παρουσιάζεται ως ένα φυσικοεπιστημονικό φαινόμενο που εξελίσσεται αναπόφευκτα. Οι επιπτώσεις της τοποθετούνται ως κάτι μακρινό από την καθημερινή ζωή των ανθρώπων, τόσο γεωγραφικά όσο και χρονικά, γεγονός που ενισχύει τη διάκριση ανάμεσα σε «εμάς» και «εκείνους».
Τα ευρήματα δείχνουν ότι το κλιματικό άγχος μπορεί να μετριαστεί μέσα από μια ενσυναισθητική περιβαλλοντική εκπαίδευση για την κλιματική αλλαγή. Ενθαρρύνοντας τους μαθητές και τις μαθήτριες να αναπτύξουν βιωματικές μορφές κατανόησης και προσκαλώντας τους σε διαδικασίες μάθησης που καλλιεργούν την περιέργεια μέσω καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων, η προσοχή μπορεί να μετατοπιστεί από υπεραπλουστευτικές σκέψεις που επικεντρώνονται σε μακρινές καταστροφές, απειλές και «λύσεις». Μια τέτοια προσέγγιση βοηθά τα παιδιά να δουν την κλιματική αλλαγή ως ζήτημα κοινής ευθύνης για ολόκληρο τον πλανήτη, ενώ παράλληλα ενισχύει την ικανότητά τους να διαχειρίζονται την πολυπλοκότητα και την αβεβαιότητα που τη συνοδεύουν. Δεν χρειάζεται να βρεθεί μια ολοκληρωμένη λύση εδώ και τώρα. Αρκεί να υπάρχει χώρος για παύση, αναστοχασμό και ουσιαστική ενασχόληση με τις προκλήσεις που αναδύονται.
Επειδή η κλιματική αλλαγή είναι ένα συναισθηματικά απαιτητικό και συχνά δυσάρεστο θέμα, πρέπει να προσεγγίζεται με τρόπους που σέβονται τα προσωπικά όρια των μαθητών και των μαθητριών. Η εκπαίδευση οφείλει να αναγνωρίζει τους τρόπους με τους οποίους επιλέγουν να εμπλακούν με την κλιματική αλλαγή με βάση τις δικές τους ανάγκες και δυνατότητες. Η μελέτη δείχνει ότι τα νεαρά άτομα τείνουν να είναι διστακτικά απέναντι σε τυπικές μορφές πολιτικής συμμετοχής, όπως διαδηλώσεις ή οργανωμένη ακτιβιστική δράση. Αντίθετα, ενδιαφέρονται να κάνουν τη διαφορά στην καθημερινότητά τους — για παράδειγμα μέσα από ενεργό διάλογο και αλλαγές στον τρόπο ζωής. Αυτοί οι τρόποι είναι πολύτιμοι για την κατανόηση και την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, ιδιαίτερα όταν η εμβάθυνση και η ανταλλαγή απόψεων, καθώς και οι αλλαγές που προκύπτουν από αυτές, λαμβάνουν χώρα μέσα σε κοινοτική ζωή όπου άτομα διαφορετικών ηλικιών μαθαίνουν, συζητούν και δρουν μαζί. Μια στάση σεβασμού προς τους άλλους μαθητές και μαθήτριες μέσα στην τάξη συμβάλλει επίσης στην καλλιέργεια σεβαστικών σχέσεων με άλλους ανθρώπους σε ευρύτερο επίπεδο. Ενσυναισθητικές συνδέσεις μεταξύ ανθρώπων είναι απαραίτητες σε κάθε κλίμακα, αν η κλιματική δικαιοσύνη πρόκειται να αποτελέσει τον πυρήνα της εκπαίδευσης και της δράσης για την κλιματική αλλαγή.
JUUSO TARKKA, KAISLA KAREOJA, KIRSI PAULIINA KALLIO Artikkelikuva: HUMANE-CLIMATE -tutkimusprojekti Educational material produced in the project can be found here (in English and in Finnish):The Uneven Right to Move: Exploring Climate Justice Through Comics – Library of Open Educational Resources (aoe.fi).
Βιβλιογραφία
Kallio, K. P., Bami, N., & Sulonen, M. (2025). A glaring shortage of climate mobility education: A comparative analysis of curricula and textbooks in Finnish and Greek schools. European Educational Research Journal, 14749041251390591.
https://doi.org/10.1177/14749041251390591 Kallio, K. P., Bowman, B., & Vainikka, V. (2025). (Un)Learning to Live Together in the Climate-Changed World: Young People’s Lived Planetary Citizenship. Youth and Globalization, 7(2), 203–235.
https://doi.org/10.1163/25895745-bja10053 Kallio, K. P., Häkli, J., & Härmä, K. (2024). Oikeus lähteä, oikeus jäädä, oikeus palata: Mitä ilmastokasvatuksen pitäisi kertoa muuttoliikkeestä? Terra. https://doi.org/10.30677/terra.130996
Kallio, K. P., Häkli, J., Vainikka, V., & Tervaharju, T.-M. (2026). Resisting climate apartheid: Co-creative unlearning of climate-changed geographies. Geoforum, 175, 104748. https://doi.org/10.1016/j.geoforum.2026.104748
Kallio, K. P., Vainikka, V., & Häkli, J. (2026). Unlearning through art: Developing decolonising and empathic pedagogies in climate mobilities education. Childhood, 33(2), 170–191. https://doi.org/10.1177/09075682251392497
O JUUSO TARKKA είναι υποψήφιος διδάκτορας στο Tampere University και εκπαιδευτικός.
Διαβάστε τα σχόλια:
Eetu Sivula
Ο συγγραφέας είναι καθηγητής, σχολικός coach, «down‑to‑earth» καθημερινός άνθρωπος και κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στις ανθρωπιστικές επιστήμες.
Μια Συντριπτική, Άμορφη Μάζα που Ονομάζεται Κλιματική Αλλαγή
Η σχολική εκπαίδευση μπορεί κάποιες φορές να είναι μια πικρή εμπειρία για τους νέους μαθητές και μαθήτριες. Ο παγκοσμιοποιημένος κόσμος μας είναι γεμάτος μεγάλα και σύνθετα προβλήματα, και η διδασκαλία τους εμπεριέχει μια σειρά από αντιφάσεις. Οι εκπαιδευτικοί χρειάζεται να μεταφέρουν τόσο τη σοβαρότητα αυτών των προκλήσεων όσο και την επείγουσα ανάγκη για μελλοντικές λύσεις, ενώ ταυτόχρονα πρέπει να αποφεύγουν να δημιουργούν αισθήματα απελπισίας.
Οι παγκόσμιες αυτές προκλήσεις είναι αποτέλεσμα των συλλογικών πράξεων των ενηλίκων και των προηγούμενων γενεών. Οι νέοι και οι νέες καλούνται να αναπτύξουν λύσεις για προβλήματα που δεν έχουν σαφείς ή έτοιμες απαντήσεις. Και παρόλο που δεν είναι καθόλου επιθυμητό να γίνουν αγχώδεις ή να νιώσουν ψυχική πίεση, πρόκειται για ζητήματα που οι μελλοντικές γενιές θα χρειαστεί να αντιμετωπίσουν. Είναι απογοητευτικό να συνειδητοποιούν ότι τους κληροδοτήσαμε παγκόσμια προβλήματα που ελπίζουμε να λύσουν, χωρίς κανείς να μπορεί να πει με βεβαιότητα πώς ακριβώς πρέπει να γίνει αυτό.
Το ίδιο φαινόμενο ισχύει για την κλιματική αλλαγή, όπως και για πολλά άλλα θέματα στο πρόγραμμα σπουδών του γυμνασίου: η πρόκληση δεν είναι η γνωστική ικανότητα των νέων μαθητών και μαθητριών, αλλά το κίνητρό τους. Οι παγκόσμιες προκλήσεις συχνά γίνονται αντιληπτές ως ζητήματα χωρίς ελπίδα ή πέρα από την επιρροή τους. Είναι εύλογο, λοιπόν, αν η ψυχολογική αντίδραση ενός εφήβου στην ενημέρωση που παρέχει το σχολείο είναι κάτι σαν: «Δεν με ενδιαφέρει, κάποιος άλλος θα το φροντίσει.»
Η ηθικολογία και η λεπτή ενοχοποίηση δεν αποτελούν αποτελεσματικούς τρόπους ενίσχυσης του κινήτρου και συχνά εμπεριέχουν έναν βαθμό διανοητικής ασυνέπειας. Το να κλείνουμε τα φώτα στην τάξη ή να ρίχνουμε τα φυλλάδια στον κάδο ανακύκλωσης μπορεί να συμβολίζει μια συμβολή στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, αλλά η πραγματική επίδραση τέτοιων πράξεων είναι αμελητέα. Η κλιματική εκπαίδευση στο σχολείο δεν πρέπει να περιορίζεται σε επιφανειακές χειρονομίες· αντίθετα, πρέπει να καλλιεργεί κατανόηση και να ενδυναμώνει τη νέα γενιά να δράσει στη διαμόρφωση του μέλλοντος.
Οι νέοι μαθητές και μαθήτριες είναι απολύτως ικανοί/ές να κατανοήσουν και να λύσουν προβλήματα όταν αυτά παρουσιάζονται με τον κατάλληλο τρόπο. Το ερευνητικό πρόγραμμα HUMANE‑CLIMATE αποτελεί εξαιρετικό παράδειγμα, καθώς αναδεικνύει τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής ως συγκεκριμένες, ανθρωποκεντρικές προκλήσεις, όπως η μετανάστευση. Μια προσέγγιση βασισμένη στις τέχνες δίνει στους νέους και τις νέες χώρο να εξερευνήσουν και να εμπλακούν με ένα δύσκολο και σύνθετο ζήτημα από διαφορετικές οπτικές, χωρίς να δημιουργούνται συναισθηματικά εμπόδια απελπισίας ή ηθικολογίας.
Όταν συζητάμε την κλιματική αλλαγή με τους νέα γενιά με τρόπο προσανατολισμένο στη λύση, θα πρότεινα μια ριζική αλλαγή προσέγγισης: αντί να μιλάμε για την κλιματική αλλαγή ως ένα τεράστιο, υπερκείμενο πρόβλημα και να εστιάζουμε στο πώς να το λύσουμε, είναι πιο αποτελεσματικό να συζητάμε συγκεκριμένα, απτά φαινόμενα — όπως οι πιέσεις της μετανάστευσης και οι επιπτώσεις τους στις τοπικές κοινότητες. Όπως και στη σχολική ζωή των νέων, έτσι και οι παγκόσμιες προκλήσεις αντιμετωπίζονται τελικά με αυτόν τον τρόπο: ένα πρόβλημα και μία λύση κάθε φορά. Αυτή η προσέγγιση ευθυγραμμίζεται επίσης με το μοντέλο της φαινομενολογικής μάθησης που ενσωματώνεται στο πρόγραμμα σπουδών.
EETU SIVULA
Tanja Tuulinen
εργάζεται ως ειδική στην περιβαλλοντική εκπαίδευση στο Economic Education Centre of Central Finland, φορέα με εθνικό ρόλο στην προώθηση της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης. Είναι κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στις γεωπονικές και δασολογικές επιστήμες με ειδίκευση στην περιβαλλοντική επιστήμη και έχει επίσης σπουδάσει κοινοτική επικοινωνία, περιβαλλοντική εκπαίδευση και κοινωνική ψυχολογία.
Η κλιματική εκπαίδευση χρειάζεται ανθρώπινη διάσταση και μακροπρόθεσμη προοπτική
Το ερευνητικό πρόγραμμα HUMANE-CLIMATE κατάφερε να διευρύνει τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε την κλιματική εκπαίδευση, φέρνοντας στο επίκεντρο τις εμπειρίες και την καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Αυτό δεν σημαίνει ότι η συζήτηση περιορίστηκε στις ατομικές συνήθειες και στις μικρές καθημερινές πράξεις. Αντίθετα, το πρόγραμμα άνοιξε τον δρόμο για μεγαλύτερα και πιο ουσιαστικά ερωτήματα: Πώς επηρεάζουν ή θα μπορούσαν να επηρεάσουν οι μεταβολές του κλίματος την καθημερινότητα ανθρώπων που ζουν σε διαφορετικά μέρη του κόσμου; Τι σημαίνει δικαιοσύνη σε αυτό το πλαίσιο;
Πρόκειται για μια ιδιαίτερα θετική εξέλιξη. Δεν ενδιαφέρονται όλες και όλοι για τις επιστημονικές εξηγήσεις ή για πολύπλοκες αλυσίδες αιτίου και αποτελέσματος. Οι ιστορίες των ανθρώπων, όμως, μπορούν να καλλιεργήσουν ενδιαφέρον, ενσυναίσθηση και προβληματισμό γύρω από ζητήματα δικαιοσύνης και συλλογικής ευθύνης. Ακόμη και άτομα που αντιμετωπίζουν με επιφύλαξη τα περιβαλλοντικά ζητήματα ενδέχεται να συνδεθούν με το θέμα όταν αυτό παρουσιάζεται μέσα από οικείες εμπειρίες και καθημερινές ανησυχίες.
Η πόλωση και η αμφισβήτηση της κλιματικής αλλαγής εμφανίζονται και στο σχολικό περιβάλλον, ιδιαίτερα στις μεγαλύτερες ηλικίες. Γι’ αυτό είναι σημαντικό οι εκπαιδευτικοί να διαθέτουν εργαλεία και μεθόδους που τους βοηθούν να διαχειρίζονται αυτές τις προκλήσεις με ουσιαστικό τρόπο.
Το πρόγραμμα έδωσε τον απαραίτητο χρόνο για μάθηση, συζήτηση και ουσιαστική ενασχόληση με το θέμα. Η κλιματική κινητικότητα και οι συνθήκες που τη συνοδεύουν εξετάστηκαν από πολλές διαφορετικές οπτικές. Αυτό είναι κρίσιμο, καθώς βοηθά να μην αντιμετωπίζονται κάποιοι άνθρωποι ως μια απρόσωπη και μακρινή ομάδα, ως «οι άλλοι» των οποίων οι εμπειρίες δεν μας αφορούν. Η κατανόηση τέτοιων ζητημάτων απαιτεί χρόνο, καθώς χρειάζεται να επεξεργαστούμε τόσο τις σκέψεις όσο και τα συναισθήματα που προκαλούν.
Οι πραγματικότητες της κλιματικής αλλαγής, όπως το γεγονός ότι οι δικοί μας τρόποι ζωής μπορεί να επηρεάζουν αρνητικά την καθημερινότητα άλλων ανθρώπων, δεν είναι εύκολο να γίνουν αποδεκτές. Το ίδιο δύσκολο είναι και να αντιμετωπίσουμε τις προκλήσεις που προδιαγράφονται για το μέλλον. Σε αυτό το πλαίσιο, το πρόγραμμα αξιοποίησε αποτελεσματικά καλλιτεχνικές και δημιουργικές μεθόδους, οι οποίες προσφέρουν χώρο για έκφραση, αναστοχασμό και επεξεργασία συναισθημάτων.
Προηγούμενες έρευνες έχουν δείξει ότι οι νέοι και οι νέες στη Φινλανδία επιθυμούν μια διαφορετική προσέγγιση στην κλιματική εκπαίδευση. Θα ήθελαν περισσότερο χώρο για φιλοσοφικές συζητήσεις, πιο άμεσες συνδέσεις με τη δική τους καθημερινότητα και μεγαλύτερη έμφαση σε λύσεις που μπορούν να εφαρμοστούν σε διαφορετικά επίπεδα. Πολλοί και πολλές θεωρούν ότι η κλιματική εκπαίδευση που λαμβάνουν σήμερα στο σχολείο είναι επαναλαμβανόμενη και συχνά απογοητευτική.
Τι χρειάζεται λοιπόν για να γίνει πραγματικότητα μια ποιοτική και μακροπρόθεσμη κλιματική εκπαίδευση, όχι μόνο μέσα από ερευνητικά προγράμματα αλλά ως αναπόσπαστο κομμάτι της σχολικής ζωής;
Στη Φινλανδία βρίσκεται σε εξέλιξη η αναθεώρηση του εθνικού προγράμματος σπουδών για τη βασική εκπαίδευση. Ένας από τους βασικούς στόχους της διαδικασίας είναι να προσδιοριστούν με μεγαλύτερη σαφήνεια οι δεξιότητες που αναμένεται να αναπτύσσονται σε κάθε τάξη και σε κάθε γνωστικό αντικείμενο. Ωστόσο, το περιορισμένο χρονοδιάγραμμα της μεταρρύθμισης καθιστά δύσκολη την ενσωμάτωση μιας ολοκληρωμένης, διεπιστημονικής μαθησιακής πορείας γύρω από την κλιματική αλλαγή, η οποία θα ξεπερνούσε τα όρια των επιμέρους μαθημάτων.
Παρ’ όλα αυτά, η ανάγκη παραμένει προφανής. Οι υφιστάμενες διαθεματικές δεξιότητες, όσο σημαντικές κι αν είναι, δεν φαίνεται να εξασφαλίζουν ότι αυτό το κρίσιμο ζήτημα προσεγγίζεται συστηματικά και ισορροπημένα στο σχολείο.
Εξίσου σημαντικός είναι ο ρόλος των ίδιων των σχολικών κοινοτήτων. Αν η κλιματική εκπαίδευση καταφέρει να ενισχύσει το ενδιαφέρον των μαθητών και των μαθητριών και να καλλιεργήσει το αίσθημα συλλογικής ευθύνης, τότε είναι πιθανό να επηρεάσει θετικά και τη λειτουργία της σχολικής κοινότητας συνολικά. Είναι όμως οι ενήλικες στο σχολείο έτοιμοι να ανταποκριθούν στις τεκμηριωμένες πρωτοβουλίες και τις ανησυχίες των νέων με ενδιαφέρον, διάθεση συνεργασίας και ενθάρρυνση;
Παράλληλα, είναι σημαντικό οι εκπαιδευτικοί να έχουν τη δυνατότητα να επεξεργάζονται και τα δικά τους συναισθήματα σχετικά με την κλιματική αλλαγή. Οι διευθυντές και οι διευθύντριες, οι εκπαιδευτικοί και όλοι όσοι εργάζονται με παιδιά και νέους χρειάζεται να έχουν ευκαιρίες για επιμόρφωση και ενίσχυση των δεξιοτήτων τους στην κλιματική εκπαίδευση. Όπως επισημαίνεται και στο άρθρο, ο ρόλος του σχολείου στην καλλιέργεια ουσιαστικής κατανόησης της κλιματικής αλλαγής είναι καθοριστικός.
Οι συζητήσεις γύρω από τη συλλογική ευθύνη, τη δικαιοσύνη και τις κοινωνικές λύσεις συχνά έρχονται αντιμέτωπες με αντιλήψεις που δίνουν προτεραιότητα στο ατομικό συμφέρον και στην προσωπική επιβίωση. Αυτό, όμως, δεν αποτελεί λόγο να εγκαταλείψουμε την προσπάθεια για περισσότερη αλληλεγγύη και κοινή ευθύνη.
Ένα πρόσφατο όραμα για το μέλλον του φινλανδικού σχολείου υπογράμμισε ότι τα παιδιά και οι νέοι χρειάζεται να υποστηρίζονται ώστε να ανακαλύπτουν προσωπικό νόημα σε ζητήματα που ωφελούν ταυτόχρονα και τους άλλους. Η προσέγγιση αυτή συνδέεται άμεσα με μια ποιοτική κλιματική εκπαίδευση. Η κοινωνικά ενεργή περιβαλλοντική εκπαίδευση που περιγράφεται στο ερευνητικό πρόγραμμα μπορεί να συμβάλει τόσο στον μετριασμό των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής όσο και στην προσαρμογή σε αυτές.
TANJA TUULINEN
Peruskoulu 2045: Elämää varten : Visio suomalaiselle peruskoululle. Opetus- ja kulttuuriministeriö (2026). https://urn.fi/URN:ISBN:978-952-415-029-3
Takaisin ylös ↑